Cách giúp bé học cách chia sẻ và luân phiên nhau an toàn và hiệu quả cho mẹ và bé

Mỗi lần đưa bé yêu ra công viên hay về quê tụ họp họ hàng, hẳn không ít lần mẹ bỉm phải muối mặt khi thấy con kiên quyết ôm chặt món đồ chơi, thậm chí khóc thét lên khi có bạn nhỏ khác đến gần. Cảm giác áp lực trước ánh nhìn của người xung quanh dễ khiến mẹ bối rối, tự trách mình chưa dạy con khéo léo. Tuy nhiên, mẹ đừng quá lo lắng hay vội gán cho con nhãn mác ích kỷ. Dưới góc độ phát triển thần kinh và tâm lý học trẻ em, hành vi này hoàn toàn bình thường theo từng cột mốc khôn lớn của bé. Bài viết này sẽ đồng hành cùng ba mẹ, tháo gỡ từng nút thắt tâm lý và hướng dẫn phương pháp giúp bé học cách chia sẻ, luân phiên một cách tự nhiên, an toàn và hiệu quả nhất dựa trên các bằng chứng khoa học chuẩn xác.
Tóm tắt nhanh
- Chia sẻ và luân phiên là kỹ năng xã hội phức tạp, đòi hỏi sự trưởng thành của vỏ não trước trán và không phải là bản năng có sẵn ở trẻ nhỏ dưới ba tuổi.
- Ba mẹ cần chuẩn bị tâm lý vững vàng, tuyệt đối không ép buộc hay gắn nhãn con là ích kỷ để tránh gây tổn thương tâm lý.
- Quy trình rèn luyện bao gồm việc gọi tên cảm xúc, thiết lập quy tắc luân phiên qua thời gian ngắn, thực hành trò chơi mô phỏng tại gia đình và khen ngợi cụ thể.
- Các giai đoạn phát triển tâm lý từ 18 tháng đến trên 4 tuổi đòi hỏi sự kiên nhẫn điều chỉnh phương pháp giáo dục phù hợp với mốc sinh học của con.
- Luôn duy trì sự bình tĩnh, thấu hiểu và đồng hành để giúp con xây dựng kỹ năng xã hội một cách tự nhiên và bền vững nhất.
Chia sẻ và luân phiên là gì dưới góc nhìn khoa học phát triển trẻ em?
Để đồng hành cùng con một cách thấu cảm, trước hết mẹ cần hiểu rằng khái niệm chia sẻ là một kỹ năng xã hội phức tạp, đòi hỏi sự trưởng thành của não bộ mà trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ chưa thể hoàn thiện ngay lập tức. Theo các nghiên cứu về tâm lý học phát triển, trẻ em dưới ba tuổi thường đang ở giai đoạn tư duy lấy mình làm trung tâm, nghĩa là con chỉ nhìn nhận thế giới qua lăng kính và nhu cầu của chính mình.
Vùng vỏ não trước trán – khu vực chịu trách nhiệm kiểm soát xung động, sự đồng cảm và thấu hiểu góc nhìn của người khác – vẫn đang trong quá trình hình thành và phát triển mạnh mẽ. Khi một em bé hai tuổi khăng khăng giữ chặt chiếc xe đồ chơi, trong tư duy non nớt của con, chiếc xe đó không đơn thuần là một món đồ vật vô tri mà giống như một phần mở rộng của chính cơ thể con.
Việc yêu cầu bé nhường đồ chơi lúc này chẳng khác nào bắt con từ bỏ một phần thuộc về mình, gây ra cảm giác bất an và phản kháng tự nhiên. Do đó, việc học cách luân phiên và chia sẻ không phải là bản năng có sẵn, mà là một hành trình giáo dục kiên nhẫn, đòi hỏi ba mẹ phải dạy dỗ dựa trên sự thấu hiểu sinh lý não bộ thay vì dùng mệnh lệnh ép buộc.

Chuẩn bị gì trước khi bắt đầu hành trình hướng dẫn bé?
Sự chuẩn bị từ phía ba mẹ đóng vai trò cốt lõi quyết định sự thành công của toàn bộ quá trình rèn luyện kỹ năng xã hội cho con. Trước hết, mẹ cần chuẩn bị một tâm lý thật vững vàng, gạt bỏ hoàn toàn áp lực xã hội từ những lời phán xét xung quanh khi con chưa chịu nhường đồ. Hãy nhớ rằng sự phát triển của mỗi đứa trẻ có lộ trình riêng biệt và việc con chưa biết chia sẻ ở độ tuổi mầm non là một cột mốc sinh học hoàn toàn bình thường.
Về mặt không gian và dụng cụ, ba mẹ nên chuẩn bị một số món đồ chơi đặc biệt mà con có quyền sở hữu riêng tư tuyệt đối, không bắt buộc phải chia sẻ với ai để tạo cảm giác an toàn tâm lý cho bé. Bên cạnh đó, hãy chuẩn bị những món đồ chơi trung gian có tính chất kích thích sự luân phiên tự nhiên như bộ xếp hình, bóng lăn hoặc các trò chơi cần hai người tham gia.
Không gian chơi cần thoáng đãng, yên tĩnh, giúp con tập trung vào tương tác mà không bị xao lãng bởi quá nhiều kích thích bên ngoài. Sự chuẩn bị chu đáo này tạo ra một bệ phóng vững chắc, giúp bé cảm thấy được tôn trọng quyền cá nhân trước khi học cách mở rộng trái tim để chia sẻ với mọi người xung quanh.
Quy trình thực hiện giúp bé học cách chia sẻ gồm bốn bước khoa học
Bước 1: Gọi tên cảm xúc và thiết lập ranh giới sở hữu rõ ràng
Bước khởi đầu quan trọng nhất trong quy trình rèn luyện là giúp bé xác lập ranh giới rõ ràng về quyền sở hữu cá nhân. Khi con đang chơi đùa cùng một món đồ yêu thích, tuyệt đối không giật lấy để đưa cho bạn khác. Thay vào đó, mẹ hãy ngồi xuống bên cạnh, nhẹ nhàng gọi tên cảm xúc và hành động của con bằng giọng nói ấm áp nhưng kiên quyết. Mẹ có thể nói rằng mẹ hiểu con đang rất thích chiếc ô tô này và con muốn chơi tiếp.
Việc được công nhận cảm xúc giúp hệ thần kinh của bé dịu lại, giảm bớt sự phòng thủ và học cách tin tưởng vào sự bảo vệ của ba mẹ. Sau khi con đã cảm thấy an toàn, mẹ mới tiến hành giới thiệu khái niệm có qua có lại một cách nhẹ nhàng.
Bước 2: Ứng dụng quy tắc luân phiên thay vì ép chia sẻ ngay lập tức
Thay vì sử dụng từ chia sẻ vốn còn quá trừu tượng và áp lực với não bộ của trẻ nhỏ, ba mẹ hãy chuyển hóa thành khái niệm luân phiên thông qua thời gian cụ thể. Trẻ nhỏ dưới bốn tuổi tư duy theo thời điểm hiện tại và rất khó khái niệm hóa khoảng thời gian chờ đợi dài. Do đó, mẹ có thể sử dụng một chiếc đồng hồ bấm giờ nhỏ hoặc đơn giản là đếm từ một đến mười theo nhịp điệu quen thuộc khi chơi trò chơi chung.
Khi đến lượt bạn chơi, bé sẽ hiểu rằng món đồ không biến mất vĩnh viễn mà sẽ quay lại tay mình sau một khoảng thời gian ngắn đã được định trước. Phương pháp này giúp não bộ của con xây dựng đường dẫn thần kinh về tính tuần hoàn, từ đó xua tan nỗi sợ mất mát và chủ động hợp tác hơn trong các tình huống giao tiếp xã hội.
Bước 3: Thực hành kỹ năng thông qua trò chơi mô phỏng tại gia đình
Môi trường gia đình ấm cúng chính là phòng thí nghiệm an toàn nhất để bé luyện tập các kỹ năng xã hội trước khi bước ra thế giới bên ngoài. Ba mẹ cùng các anh chị em trong nhà hãy cùng tham gia vào các trò chơi tương tác đòi hỏi sự chuyền tay như lăn bóng qua lại hoặc xếp từng viên gạch lên tháp chung. Trong quá trình chơi, người lớn hãy làm mẫu cách nói năng và hành động, ví dụ như diễn đạt rõ ràng rằng bây giờ là lượt của ba, sau đó đến lượt con.
Việc nhìn thấy người lớn thực hiện hành vi nhường nhịn và luân phiên một cách tự nhiên tạo ra hiệu ứng mô phỏng thần kinh gương mạnh mẽ ở trẻ nhỏ. Bé sẽ ghi nhớ và vô thức lặp lại những hành vi tích cực đó khi tiếp xúc với bạn bè tại các khu vui chơi hay các buổi sum họp họ hàng.

Bước 4: Khen ngợi cụ thể và củng cố hành vi tích cực
Việc củng cố tích cực đóng vai trò then chốt trong việc duy trì và phát triển thói quen tốt của trẻ em dưới góc nhìn sinh học thần kinh. Khi con chủ động đưa đồ chơi cho bạn dù chỉ trong vài giây ngắn ngủi hoặc biết chờ đến lượt mình một cách kiên nhẫn, mẹ đừng ngần ngại dành cho con một lời khen ngợi ngay lập tức. Tuy nhiên, mẹ cần lưu ý khen ngợi đúng trọng tâm hành động cụ thể chứ không khen chung chung.
Mẹ có thể diễn đạt rằng mẹ rất tự hào khi thấy con biết chờ đến lượt chơi bóng cùng bạn ở công viên chiều nay. Những lời khen ngợi mang tính mô tả chi tiết này giúp não bộ của bé liên kết hành vi chia sẻ với cảm giác vui sướng, tự hào và được công nhận, từ đó kích thích con tự nguyện lặp lại hành vi đó trong các lần tiếp theo.
Sau khi xác định lịch trình và nhu cầu của bé, gia đình có thể chủ động tìm bảo mẫu thông qua dịch vụ đặt bảo mẫu theo giờ của Momhub.
Các giai đoạn phát triển và biến chuyển hành vi của bé theo độ tuổi
Để giúp mẹ dễ dàng theo dõi và đánh giá sự tiến bộ của con yêu theo từng mốc thời gian cụ thể, phần nội dung dưới đây sẽ khái quát các giai đoạn phát triển tâm lý xã hội của trẻ từ giai đoạn chập chững đến khi vào mẫu giáo thông qua bảng tổng hợp chi tiết:
| Giai đoạn tuổi | Đặc điểm tâm lý và khả năng chia sẻ | Định hướng can thiệp của ba mẹ |
| Giai đoạn 18 – 24 tháng | Trẻ hoàn toàn tập trung vào bản thân, xem đồ chơi là một phần cơ thể, chưa hiểu khái niệm chia sẻ và thường xuyên giật đồ của bạn. | Bảo vệ quyền sở hữu của con, không ép buộc chia sẻ, dạy con gọi tên đồ vật và cảm xúc cơ bản. |
| Giai đoạn 2 – 3 tuổi | Bắt đầu nhận thức được sự tồn tại của người khác nhưng vẫn xem trọng quyền sở hữu cá nhân, bắt đầu hiểu khái niệm luân phiên ngắn hạn. | Áp dụng đồng hồ đếm giờ, hướng dẫn trò chơi luân phiên có sự kiểm soát và làm mẫu hành vi nhường nhịn. |
| Giai đoạn 3 – 4 tuổi trở lên | Khả năng thấu cảm phát triển tốt hơn, bắt đầu biết hợp tác, chủ động chia sẻ đồ chơi khi được hướng dẫn và khích lệ đúng cách. | Tạo nhiều cơ hội giao lưu xã hội, khen ngợi chi tiết khi con biết chủ động nhường đồ cho bạn. |
Những sai lầm thường gặp của ba mẹ và cách tránh
Trong quá trình nuôi dạy con cái, ngay cả những bậc ba mẹ tâm huyết nhất cũng có thể vướng vào một số sai lầm phổ biến do ảnh hưởng bởi áp lực từ môi trường xung quanh. Sai lầm đầu tiên và nghiêm trọng nhất là ép buộc con phải chia sẻ đồ chơi ngay lập tức vì sợ bị đánh giá là gia đình thiếu giáo dục. Việc ép buộc này chỉ khiến con thêm phần hoảng sợ, nuôi dưỡng tâm lý chống đối và làm sâu sắc thêm nỗi sợ mất đồ chơi.
Sai lầm thứ hai là gắn nhãn con bằng những từ ngữ tiêu cực như ích kỷ, keo kiệt trước mặt người khác. Ngôn từ của ba mẹ có sức mạnh định hình nhân cách vô cùng lớn, khi nghe những lời chê bai đó, trẻ sẽ tự khắc ghi vào tiềm thức và tin rằng mình thực sự là một đứa trẻ xấu tính.
Sai lầm thứ ba là tịch thu món đồ chơi của con làm hình phạt khi con không chịu nhường bạn. Điều này không hề dạy con về sự chia sẻ mà chỉ dạy con rằng bạo lực quyền lực từ người lớn là cách giải quyết tranh chấp. Để tránh những sai lầm này, ba mẹ luôn cần giữ một cái đầu lạnh, đặt vị trí của mình vào thế giới nội tâm của con và kiên nhẫn làm người định hướng an toàn.

Mẹo nhỏ giúp mẹ thực hiện dễ dàng hơn trong sinh hoạt hằng ngày
Để hành trình giúp con học cách chia sẻ trở thành những giờ phút vui vẻ thay vì cuộc chiến căng thẳng mỗi ngày, mẹ bỉm có thể áp dụng một số mẹo nhỏ vô cùng thực tế. Khi đưa bé ra các khu vui chơi cộng đồng hay công viên gần nhà, mẹ hãy thỏa thuận trước với con về quy tắc mang đồ chơi đi và cất đi những món đồ quá giá trị tinh thần mà con tuyệt đối không muốn chia sẻ với ai. Điều này vừa giúp con giữ được cảm giác an toàn, vừa tạo không gian thoải mái để con tự nguyện mang những món đồ chơi chung ra giao lưu với các bạn.

Khi ở nhà, mẹ có thể tận dụng các bữa ăn gia đình hoặc các buổi sum họp họ hàng để thực hiện các trò chơi chuyền tay đĩa hoa quả hay bát canh nhỏ, biến việc chia sẻ thành một nét văn hóa gắn kết tình cảm tự nhiên. Ngoài ra, việc duy trì một thái độ bình tĩnh, nhẹ nhàng trong mọi tình huống tranh chấp giữa các bé sẽ là chiếc chìa khóa vàng giúp con nhanh chóng tiếp thu bài học về sự thấu cảm và tôn trọng lẫn nhau.
Nếu gia đình cần thêm sự hỗ trợ trong hành trình nuôi dạy con, cha mẹ có thể tìm bảo mẫu qua dịch vụ đặt bảo mẫu tại Momhub.
Nuôi dạy một em bé khôn lớn, biết yêu thương và chia sẻ với thế giới xung quanh chưa bao giờ là một con đường bằng phẳng. Sẽ có những buổi chiều công viên đầy tiếng khóc dỗi hờn, những ánh nhìn e dè hay những phút giây mẹ cảm thấy chạnh lòng trước áp lực xung quanh. Tuy nhiên, đội ngũ Momhub muốn gửi gắm đến các mẹ bỉm rằng, sự kiên nhẫn và tình yêu thương vô điều kiện của mẹ chính là dòng nước mát lành nuôi dưỡng tâm hồn con từng ngày. Hãy cứ bình tĩnh tận hưởng từng bước chân nhỏ bé của con trên hành trình khôn lớn. Mẹ không đơn độc, Momhub sẽ luôn ở đây sát cánh, sẻ chia và đồng hành cùng mẹ trên mọi chặng đường chăm sóc bé yêu.
Tài liệu tham khảo
- Sharing and Taking Turns: How to Help Toddlers – What to Expect Editorial Team – What to Expect – Cập nhật mới nhất
- Child Development: Understanding Toddler Social Skills and Brain Maturation – American Academy of Pediatrics (AAP) – HealthyChildren.org – Cập nhật mới nhất
- The Psychology of Sharing in Early Childhood: Egocentrism and Perspective Taking – Dr. Tanya Altman – Zero to Three Foundation – Cập nhật mới nhất
Hỏi đáp nhanh
1. Con em bốn tuổi nhưng vẫn nhất quyết không cho bạn chơi chung đồ chơi mới mua thì có phải bé có dấu hiệu ích kỷ bất thường không?
Chào mẹ, ở độ tuổi lên bốn, trẻ đã bắt đầu hiểu về sự chia sẻ nhưng vẫn có những món đồ mang tính sở hữu cá nhân rất cao hoặc gắn liền với giá trị tình cảm đặc biệt. Đây là điều bình thường, mẹ không nên ép buộc mà hãy tôn trọng quyền sở hữu của con, đồng thời hướng dẫn con chọn những món đồ khác thoải mái hơn để chơi cùng bạn.
2. Khi hai anh em trong nhà tranh giành đồ chơi với nhau, mẹ nên can thiệp như thế nào để công bằng và không làm tổn thương bé nào?
Chào mẹ, trong tình huống này, mẹ không nên đóng vai trò là quan tòa phán xét ai đúng ai sai. Thay vào đó, hãy áp dụng nguyên tắc dùng đồng hồ bấm giờ để phân chia thời gian chơi công bằng cho cả hai bé, đồng thời dạy các con cách tự thỏa thuận đổi món đồ chơi khác.
3. Làm sao để dạy con biết chia sẻ khi ở nhà bé là con một và không có anh chị em chơi cùng?
Chào mẹ, đối với các bé là con một, cơ hội thực hành chia sẻ có thể được tạo ra thông qua các buổi gặp gỡ bạn bè tại công viên, tham gia các hoạt động tập thể ở lớp mẫu giáo, hoặc ba mẹ có thể đóng vai bạn chơi cùng con trong các trò chơi luân phiên tại nhà.
4. Có nên phạt con bằng cách cất hết đồ chơi đi khi con không chịu chia sẻ với bạn không?
Chào mẹ, việc tịch thu đồ chơi hay phạt nặng không giúp con học được bài học về sự chia sẻ mà chỉ làm gia tăng nỗi sợ hãi và tâm lý chống đối. Cách tốt nhất là nhẹ nhàng tách con ra khỏi tình huống căng thẳng và hướng dẫn con nhận thức lại vấn đề khi bình tĩnh hơn.
Bài viết cùng chủ đề
Chơi cùng trẻTrẻ nhỏ rất thích ném đồ vật: Nguyên nhân khoa học và cẩm nang xử lý cho mẹ bỉm
Chơi cùng trẻNhững người bạn tưởng tượng ở trẻ nhỏ là gì? Dấu hiệu nhận biết và những điều ba mẹ cần biết
Chơi cùng trẻTrẻ nhỏ và máy tính: Ưu điểm, nhược điểm và những điều mẹ cần biết
Chơi cùng trẻTrẻ em và iPad là gì? Dấu hiệu sử dụng quá mức và những điều ba mẹ cần biết
Chơi cùng trẻCách đồng hành an toàn và hiệu quả giúp bé vượt qua bỡ ngỡ khi chơi cùng bạn bè
Các mốc phát triển trẻ biết điCách giúp trẻ nhỏ kết bạn an toàn và hiệu quả cho mẹ và béXem thêm bài viết